دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی مطالعات ادبی متون اسلامی 2538-5704 10 28 2025 09 23 A Philosophical Analysis of Majāz (Figurative Usage) and Metaphor in Rhetoric and Legal Theory تحلیل فلسفی مجاز و استعاره در بلاغت و اصول 31 58 80014 10.22081/jrla.2026.72004.1411 FA احسان کرمانشاهانی پژوهشگر و استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم علی اسلامی مدرس حوزه و طلبه سطح چهار حوزه علمیه، قم، ایران. هادی سبزی مدرس و طلبه سطح چهار حوزه علمیه و دانش‌آموخته دکتری فلسفه دین Journal Article 2025 05 28 The analysis of the process through which majāz and metaphor are realized is not merely a linguistic discussion pertaining to the field of literature, but rather is primarily a mental process concerned with the realm of meanings. Within the history of rhetoric, two prominent viewpoints have been cited to explain this process. This article, after presenting the views of Muslim rhetoricians, reveals that, firstly, there are three perspectives in the analysis of majāz, and that what is known as al-Sakkākī’s view is actually al-Jurjānī’s perspective, with al-Sakkākī himself having offered a third opinion on the nature of majāz. Secondly, al-Jurjānī’s viewpoint emerges unscathed from the critiques al-Sakkākī leveled against it, even though al-Sakkākī’s perspective in analyzing majāz is intrinsically noteworthy and serves as a reasonable justification for the realization of certain types of figurative usage. In line with the two prevailing views in rhetoric, these same two perspectives have predominantly been addressed within legal theory (uṣūl al-fiqh), while al-Sakkākī’s view has been overlooked for reasons that will be elaborated upon. ʿAllāmah Ṭabāṭabāʾī posits the necessity of a specific type of designation (waḍʿ nawʿī) with a particular interpretation in lexical majāz, a designation that may also be applicable to rational majāz. It appears that Ākhūnd Khurāsānī’s analysis of majāz opens the possibility for another form of majāz that transcends the denotative meaning and the intended referent (mawḍūʿ lahu) of the utterance, becoming linked to implicative meaning (maḻmūl iltizāmī). Finally, after reviewing the various opinions, it becomes clear that the primary focus of rhetoricians, and consequently legal theorists, in discussing literal (ḥaqīqah) and figurative (majāz) meaning is directed towards the mawḍūʿ lahu. However, it seems that what should be the focal point of discussion in majāz is the apparent meaning (al-maʿnā al-ẓāhir) rather than the mawḍūʿ lahu, as these two are not necessarily identical. تحلیل فرایند تحقق مجاز و استعاره صرفاً بحثی زبانی و مربوط به حوزۀ ادبیات نیست، بلکه عمدتاً فرآیندی ذهنی و ناظر به عالم معانی به‌شمار می‌آید. در تاریخ بلاغت، دو دیدگاه معروف در تبیین این فرایند ذکر شده است. در این مقاله، پس از گزارش آراء ادیبان مسلمان، آشکار می‌شود که اولاً سه دیدگاه در تحلیل مجاز وجود دارد و آنچه به‌عنوان دیدگاه سکاکی شناخته می‌شود، در واقع دیدگاه جرجانی است و سکاکی خود رأی سومی در باب ماهیت مجاز ارائه داده است؛ ثانیاً دیدگاه جرجانی از اشکالاتی که سکاکی به آن وارد کرده است، سربلند خارج می‌شود، هرچند دیدگاه سکاکی نیز در تحلیل مجاز، فی‌نفسه، قابل‌توجه است و توجیه مناسبی برای تحقق برخی از انواع مجاز به شمار می‌رود. به پیروی از دو دیدگاه رایج در بلاغت، در اصول فقه نیز عمدتاً همین دو دیدگاه مطرح شده است و دیدگاه سکاکی، به دلیلی که ذکر خواهد شد، مغفول مانده است. علامه طباطبائی (ره) در مجاز لغوی، ضرورت وضع نوعی با تفسیری خاص را مطرح می‌کند و البته این وضع، در مجاز عقلی نیز مجال طرح دارد. به نظر می‌رسد تحلیل آخوند خراسانی (ره) از مجاز، امکان طرح گونه‌ای دیگر از مجاز را فراهم می‌آورد که از مدلول مطابقی و موضوع‌له کلام خارج است و با مدلول التزامی پیوند می‌یابد. در پایان و پس از بررسی اقوال، روشن می‌شود که تمرکز عمده‌ی اصحاب بلاغت و به‌تبع آن‌ها اصولیان در بحث از حقیقت و مجاز معطوف به معنای موضوع‌له است، در حالی که به نظر می‌رسد آنچه باید کانون بحث در مجاز قرار گیرد، معنای ظاهر است نه معنای موضوع‌له، و این دو لزوماً یکسان نیستند.

https://jrla.isca.ac.ir/article_80014_6fd8337051875fd6e275ac1a275edfd7.pdf