گفتمان پدیدهای زبانی است که در اثر ارتباط تولید میشود و نوع آن متأثر از موقعیت اجتماعی است. بنابراین، در تحلیل گفتمان، رابطۀ زبان و ایدئولوژی رابطهای دو سویه است و در ورای ظاهر گفتمان، معانی زیادی قابلدستیابی است. بسترهای حاکم و شرایط محیطی در کنار افکار و ایدئولوژی گوینده میتواند نقش بسزایی را در شکلگیری یک گفتمان تأثیرگذار ایفا نماید. نظریۀ ون دایک، یکی از مشهورترین نظریههای تحلیل گفتمان بهشمار میرود که ضمن بیان رابطۀ میان ملاکهای درونی و برونی متن، قدرت مسلّط جامعهای را که اثر ادبی در آن شکل گرفته، ازطریق ۳ محور توصیف، تفسیر و تبیین واکاوی میکند. در این پژوهش، کوشش شده با توجه به کاربرد زبان و برقراری ارتباط میان باورها (شناخت) و تعامل در موقعیتهای اجتماعی که در مضمون خطبههای امام علی(ع) و حضرت زینب(س) وجود دارد، رفتارشناسیِ مردم کوفه و خصلت آنان که موجب شکلگیری این گفتمان گردیده، تحلیل شود. پژوهش حاضر با روش تحقیق توصیفی - تحلیلی و نیز با استفاده از رویکردهای زبانی در تحلیل گفتمان، به تحلیل تطبیقی خطبۀ حضرت زینب(س) با خطبههای امام همام میپردازد. پُربسامدترین ابزار زبانی که در برجستهسازی نفاق و مکر و حیلۀ کوفیان در خطبه-های امام علی(ع) و حضرت زینب(س) دیده میشود در زمینههای بینامتنیَت قرآنی و استعاره تمثیلیه و تشبیه، تجلی یافته است.
ثقفیکوفی، ابواسحاق ابراهیم. (1380). آموزشنهجالبلاغة، تهران: سازمان چاپ و نشر، وزارت ارشاد اسلامی.
چمنخواه، عبدالرسول. (1384). صور خیال در نهجالبلاغة و تجلی آن در ادب فارسی، شیراز: نوید.
حلی، حسن بن یوسف. (1407). نهج الحق و کشف الصدق. قم: مؤسسة دارالهجره.
خاکپور، حسین و فاطمه عقدایی. (1397). «تحلیل گفتمان انتقادی امام محمدباقر7 خطاب به اهل دمشق بر مبنای نظریه فرکلاف و وندایک»، مطالعات ادبی متون اسلامی، دورۀ 3، شماره 9.
دشتی، محمد. (1385). ترجمه نهجالبلاغة، قم: نشر فرائض.
رجبی، محمدحسین. (1378). کوفه و نقش آن در قرون نخستین اسلامی، تهران، دانشگاه امام حسین7، مؤسسه چاپ و انتشارات.
روشنفکر، کبری و محمدی رکعتی دانش. (1388). «تحلیل گفتمان ادبی خطبههایحضرت زینب3»، نشریه سفینه، دوره 6 ، شماره
سلطانی، سید علیاصغر. (1383). «قدرت، گفتمان و زبان: سازوکارهای جریان قدرت در مطبوعات» رساله دکتری، تهران: دانشگاه علامه طباطبایی.
شهیدی، سید جعفر. (بیتا). پژوهشى پیرامون قیام امامحسین7، تهران: نشر فرهنگ اسلامى.
شیخ صدوق. (1362). الامالی. تهران: کتابخانه اسلامیه.
آقائی, مهرداد و مجرد اروجعلی لو, مرضیه . (1404). بررسی گفتمان حضرت زینب (س) با الهامپذیری از قرآن کریم و نهجالبلاغه به روش گفتمانی وَن دایک. مطالعات ادبی متون اسلامی, 10(27), 51-75. doi: 10.22081/jrla.2025.71262.1402
MLA
آقائی, مهرداد , و مجرد اروجعلی لو, مرضیه . "بررسی گفتمان حضرت زینب (س) با الهامپذیری از قرآن کریم و نهجالبلاغه به روش گفتمانی وَن دایک", مطالعات ادبی متون اسلامی, 10, 27, 1404, 51-75. doi: 10.22081/jrla.2025.71262.1402
HARVARD
آقائی, مهرداد, مجرد اروجعلی لو, مرضیه. (1404). 'بررسی گفتمان حضرت زینب (س) با الهامپذیری از قرآن کریم و نهجالبلاغه به روش گفتمانی وَن دایک', مطالعات ادبی متون اسلامی, 10(27), pp. 51-75. doi: 10.22081/jrla.2025.71262.1402
CHICAGO
مهرداد آقائی و مرضیه مجرد اروجعلی لو, "بررسی گفتمان حضرت زینب (س) با الهامپذیری از قرآن کریم و نهجالبلاغه به روش گفتمانی وَن دایک," مطالعات ادبی متون اسلامی, 10 27 (1404): 51-75, doi: 10.22081/jrla.2025.71262.1402
VANCOUVER
آقائی, مهرداد, مجرد اروجعلی لو, مرضیه. بررسی گفتمان حضرت زینب (س) با الهامپذیری از قرآن کریم و نهجالبلاغه به روش گفتمانی وَن دایک. مطالعات ادبی متون اسلامی, 1404; 10(27): 51-75. doi: 10.22081/jrla.2025.71262.1402