تأثیر شیوۀ مجاز و استعاره در تفهیم مضامینِ نامه‌ها و حکمت‌های نهج‌البلاغه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش آموخته ارشد تفسیر و علوم قرآن، تهران. موسسه آموزش عالی حوزوی حضرت عبدالعظیم حسنی (علیه السلام)

2 دکترای فقه خانواده، سطح چهار مدرسه علمیه تخصصی حضرت عبدالعظیم حسنی (علیه السلام)

چکیده

بررسی انواع مجاز در نامه‌ها و حکمت‌هایِ به‌کاررفته در نهج‌البلاغه، زیبایی کلام حضرت علی(ع) را از نظر لفظ و معنا برای مخاطب روشن می‌سازد. با توجه به علم بلاغت می‌توان تناسب و هماهنگی میان کلام آن‌حضرت و مخاطبان را بدست آورد. در نامه‌ها و حکمت‌های نهج‌البلاغه بیشتر از صنعت ادبیِ «مجاز» در قالب استعاره استفاده شده است. از مهم‌ترین یافته‌های این پژوهش که کتابخانه‌ای و از نوع توصیفی - تحلیلی است، آن است که میزان استعمال مجازی و حقیقی کلمات با توجه به موضوع و نوع مخاطبان در نزد امام علی(ع) متفاوت بوده و در میان انواع مجاز در کلام ایشان، «استعاره» به‌ویژه از نوع تصریحیه کاربرد بیشتری یافته است. این نوع استعاره که در اغلب موارد با طرفین حسی همراه بوده، برای مخاطب مأنوس و آشناست. امیر بیان، با استفاده از این شیوه، مفاهیم اخلاقی، عبادی و اجتماعی مورد نظر خویش را در قالب بهترین الفاظ و به‌صورتی هنرمندانه بیان نموده، به‌گونه‌ای‌که احساسات و عواطف شنوندگان را بر می‌انگیزد و مطالب موجود در ذهن خود را به شنونده القا می‌کند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


  1.   قرآن کریم

    1. ابن ابی‌الحدید. (۱۴۰۴ق). شرح نهج‌البلاغه، قم: مکتبه آیت‌الله مرعشی‌نجفی.
    2. ابن‌المعتز عبدالله. (۱۳۹۹ق). البدیع، ج2، تحقیق: اگناتیوس کراچفسکی، بیروت‌: موسسه‌ الکتب‌ الثقا‌فیه‌.
    3. ابوزید، نصرحامد. (۱۳۸۷). رویکرد عقلانی در تفسیر قرآن، چاپ اول، ترجمه: احسان موسوی خلخالی، تهران: نشر نیلوفر.
    4. البحرانی، ابن‌میثم. (۱۳۸۴ق). شرح نهج‌البلاغه، تهران: مؤسسه النصر.
    5. بلخی، مقاتل بن سلیمان. (۱۳۸۱). الاشباه والنظائر فی القرآن الکریم، مترجم: محمد علوی مقدم و سید محمد روحانی، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
    6. جرجانی، عبدالقاهر. (۱۳۶۶). اسرار البلاغه، چاپ دوم، ترجمه: جلیل تجلیل، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
    7. خویی، میرزاحبیب‌الله. (۲۰۰۸م). منهاج البراعه فی شرح نهج‌البلاغه، نجف: دار احیاء التراث العربی.
    8. دفتر نشر امام ‌علی7. (۱۳۷۶). ارزش‌های اخلاقی در نهج‌البلاغه، اداره کل امور فرهنگی و هنری با همکاری انتشارات تربیت، چاپ اول، تهران: موسسه فرهنگی مدرسه برهان.
    9. شهیدی، سیدجعفر. (۱۳۷۶ش). نهج‌البلاغه، چاپ دهم، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
    10. الصالح، صبحی. (۱۴۱۵ق). شرح نهج‌البلاغه، الطبعه الاولی، قم: دارالاسوه للطباعه والنشر.‌
    11. افرام البستانی، فؤاد. (۱۳۸۵). المجانی الحدیثه عن مجانی الادب، قم: طلیعه نور.
    12. ابن‌منظور، محمدبن مکرم. (۱۴۱۴ق). لسان العرب، ج۱۱، بیروت: دار صار.
    13. آمدی‌تمیمی، قاضی ناصح‌الدین ابوالفتح عبدالواحدبن محمد. ‌(۱۳۶۰). غررالحکم و دررالکلم، تحقیق: میرجلال‌الدین محدث ارموی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
    14. بطلیوسی، ابن السید. (۱۴۲۰ق). الإقتصاب فی شرح ادب الکاتب، تحقیق: محمد باسل عیون السّود، بیروت: دار الکتب العلمیه.
    15. بیانی، عبدالوهاب. (۱۹۹۵م). الاعمال الشعریه، بیروت: دارالکتاب اللبنانی.
    16. التفتازانی، سعد الدین. (۱۴۲۸ق). مختصر المعانی، قم: اسماعیلیان.
    17. جوزیه، ابن‌القیم. (بی‌تا). الفوائد المشوق إلی علوم القرآن و علم البیان، بیروت: عالم الکتب.
    18. حفنی، عبدالعظیم. (۱۴۲۹ق). شرح و دراسه الامیه العرب للشنقری، قاهره: مکتبه الاداب مصری.‌
    19. حویزی، علی بن جمعه العروسی. ‌(۱۴۲۷ق). تفسیر نورالثقلین، قم: افست علمیه.
    20. النابغه ذبیانی، زیادبن معاویه. (۱۹۹۱م). دیوان النابغة الذبیانی، شرح علی بوملحم، چاپ اول، بیروت: دار و مکتبه الهلال.
    21. جمیل بثینه (ابن‌معمر). (بی‌تا). دیوان جمیل بثینه، بیروت: المکتبه الثقافیه. ‌
    22. عنتره بن شداد العبسی. (۱۹۹۷م). دیوان عنتره، تحقیق: خلیل شرف الدین، بیروت: دار و مکتبه الهلال.
    23. شریف الرضی. (۱۴۰۷ق). المجازات النبویه، تحقیق: بی‌جا، مروان العطیه.
    24. ــــــ . (۱۴۰۶ق). حقائق التاویل فی متشابه التنزیل، شرح: محمدرضا آل کاشف‌الغطاء، قم: مؤسسه البعثه.
    25. عسکری، ابوهلال. (۱۴۰۹ق). الصناعتین (الکتابه والشعر)، چاپ دوم، تحقیق: مفید القمحه، قم: دارالکتب العلمیه.
    26. علی الصغیر، محمدحسین. (۱۴۲۰ق). اصول البیان العربی فی ضوء القرآن الکریم، بیروت: دارالمؤرخ العربی.
    27. کلینی، محمدبن یعقوب. ‌(۱۴۰۱ق). الکافی، تحقیق: علی‌اکبر غفاری، بیروت: دار صعب و دار التعارف.
    28. مجلسی، محمدباقر. (۱۴۰۳ق). بحارالانوار، بیروت: مؤسسه الوفاء.