تحلیل دیدگاه ابن‌برّجان دربارۀ چراییِ غلبۀ انذار با آتش در قرآن کریم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه معارف اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اهل البیت(ع)، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.

10.22081/jrla.2026.73640.1419

چکیده

 یکی از مسائل مرتبط با انذارهای قرآنی آن است که چرا در قرآن کریم، غالبِ انذارها با آتش و گرما همراهی دارند. ابن‌برّجان، عارف و مفسّر اندلسیِ قرن ششم هجری، به این مسئله پرداخته است. هدف مقاله‌ی حاضر، تحلیل دیدگاه ابن‌برّجان دربارۀ چراییِ غلبۀ انذار با آتش در قرآن به روش توصیفی تحلیلی است. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که ابن‌برّجان با اتخاذ رویکردی زبان‌شناختی و نیز کاربردشناختی، به تبیین این مسئله همت گماشته و سه مؤلفۀ بافت فیزیکی، بافت ذهنی و بافت اجتماعی را مورد توجه قرار داده است. از منظر ابن‌برّجان، تفاوت در موقعیت فیزیکی و مکانیِ مخاطب، سبب تفاوت در ادبیات انذار می‌شود؛ از این رو، تغییر در موقعیت یا بافت بیرونی، به اختلاف در ساختار گفتمان می‌انجامد. به باور او، علت غلبۀ انذارهای قرآنی با آتش آن است که قرآن در منطقه‌ای گرمسیر نازل شده و اقتضای این بافت فیزیکی، انذار با گرماست. چنین انذارهایی بر بافت ذهنیِ مخاطب تأثیری ژرف‌تر می‌گذارند و به ترس بیشتر و در نتیجه انگیزه‌ای فزون‌تر برای گریز از عذاب می‌انجامند. ابن‌برّجان در تبیین خود، بر بافت اجتماعی و نیز ویژگی‌های گوینده نیز تأکید می‌ورزد و معتقد است که انذارهای قرآنی از رحمت الهی نشأت گرفته‌اند و خداوند محتوای انذار را بر اساس علم و حکمتِ بالغ خویش و با در نظر گرفتن شرایط مخاطب بیان کرده است. او با مقایسۀ انذارهای قرآن با انذارهای انجیل، بر این نکته پای می‌فشارد که تغییر در شرایط جغرافیاییِ مکان نزول وحی، موجب تغییر در ادبیات انذار می‌گردد. البته در نقدِ آرای ابن‌برّجان، به استناد او به عبارات انجیل نیز اشکالاتی مطرح شده است. تبیین ابن‌برّجان، الزاماً به معنای تأثیرپذیری قرآن از محیط زمانۀ نزول نیست؛ زیرا هرچند قرآن ناظر بر جامعۀ عصر نزول بوده، اما پیام آن جهانی و جاودانه است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


  1.         قرآن کریم.

    1. کتاب مقدس (ترجمۀ قدیم) (۲۰۱۲)، انتشارات ایلام.
    2. ابن ابّار، محمد بن عبدالله (۲۰۰۸)، التکمله لکتاب الصله، تصحیح و تعلیق جلال اسیوطی، بیروت: دارالکتب العلمیه.
    3. ابن برّجان، عبدالسلام (۲۰۱۰)، شرح اسماء الله الحسنی، تحقیق و تعلیق احمد فرید المزیدی، بیروت: دارالکتب العلمیه.
    4. ابن فارس، احمد (۱۳۹۹ق)، معجم مقاییس اللغه، تحقیق عبدالسلام محمد هارون، دارالفکر.
    5. ابن منظور، محمد بن مکرم (۱۴۱۴ق)، لسان العرب، چاپ سوم، بیروت: دارصادر.
    6. اکبری درچه، فاطمه؛ خواجویی بازمانده، علی؛ عبادی، عزیز؛ جباری، زهره (۱۴۰۱)، «الگوی انذارالهی با تکیه بر تفسیرالمیزان»، نشریه معارف علوم اسلامی و علوم انسانی، شماره ۹، صص ۱۹۶‑۲۰۸.
    7. ایازی، سید محمدعلی (۱۳۸۰)، قرآن و فرهنگ زمانه، چاپ دوم، رشت: کتاب مبین.
    8. دل افکار، علیرضا؛ صانعی‌پور، محمدحسن؛ ارجمندفر، مهدی (۱۳۹۳ «الف»)، «مؤلفه‌های کاربردشناختی انذار در داستان حضرت شعیب (7) ، پژوهشنامۀ تفسیر و زبان قرآن، شماره ۵، صص ۹۱‑۱۰۴.
    9. _________، (۱۳۹۳ «ب»)، «تحلیل ساختار کارگفت انذار در قرآن کریم»، پژوهش‌های زبان‌شناختی قرآن، شماره ۵، صص ۳۹‑۶۰.
    10. ذهبی، شمس‌الدین محمد بن احمد (۱۴۱۴ق)، سیر اعلام النبلاء، تحقیق شعیب الأرنؤوط، چاپ دهم، بیروت: مؤسسه الرساله.
    11. راغب اصفهانی، حسین بن محمد (۱۴۱۲ق)، المفردات فی غریب القرآن، تحقیق صفوان عدنان الداودی، دمشق و بیروت: دارالقلم و الدار الشامیه.
    12. رستمی، حیدرعلی (۱۳۸۵)، «نقد و بررسی نظریه تأثیرپذیری قرآن از فرهنگ زمانه»، مشکوه، شماره ۹۰، صص ۱۴‑۳۸.
    13. رستمیان، مرضیه؛ طباطبایی، سید کاظم (۱۳۹۰)، «بررسی تطبیقی بافت موقعیت (برون‌زبانی) از دیدگاه فرث، هایمز و لوئیس با سیاق حالیه»، پژوهش‌های میان‌رشته‌ای قرآن کریم، شماره ۴، صص ۲۹‑۳۶.
    14. سعیدی روشن، محمدباقر (۱۳۹۱)، زبان قرآن و مسائل آن، ویراست دوم، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، تهران: سمت.
    15. شم‌آبادی، مرضیه؛ حسینی، بی‌بی‌زینب؛ رضاداد، علیه (۱۴۰۱)، «کاربردشناسی روایات تقیه با تمرکز بر تحلیل بافت موقعیتی»، نشریه کتاب قیم، شماره ۲۷، صص ۲۳۷‑۲۵۸.
    16. صادق‌زاده، علیرضا؛ بناهان، مریم (۱۳۹۱)، «رویکردی تربیتی به آیات انذار و تبشیر»، پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی، شماره ۱۴، صص ۷‑۲۲.
    17. صانعی‌پور، محمدحسن (۱۳۹۰)، مبانی تحلیل کارگفتی در قرآن کریم، تهران: دانشگاه امام صادق (7).
    18. طوسی، محمد بن حسن (بی‌تا)، التبیان فی تفسیر القرآن، تصحیح احمد حبیب عاملی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
    19. عمادی استرآبادی، صدیقه (۱۴۰۰)، «لذت و الم بهشت و جهنم حقیقت است یا مجاز؟»، نامه الهیات، شماره ۵۶، صص ۱۲‑۳۴.
    20. عموش، خلود (۱۳۸۸)، گفتمان قرآن، بررسی زبان‌شناختی پیوند متن و بافت قرآن (مطالعۀ موردی: سورۀ بقره)، ترجمۀ سید حسین سیدی، تهران: سخن.
    21. فرامرز قراملکی، احد (۱۳۸۵)، روش‌شناسی مطالعات دینی، مشهد: دانشگاه علوم اسلامی رضوی.
    22. قائمی‌نیا، علیرضا (۱۳۹۳)، بیولوژی نص: نشانه‌شناسی و تفسیر قرآن، چاپ دوم، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
    23. لطفی، سید مهدی؛ علمایی، نسیبه (۱۳۹۳)، «بررسی بافت‌های تأثیرگذار در ارتباط میان‌فردی از دیدگاه قرآن»، کتاب قیم، شماره ۱۰، صص ۶۱‑۹۴.
    24. مسعودی، عبدالهادی (۱۴۰۰)، «مفهوم‌شناسی حکمت بالغه»، حکمت بالغه، شماره ۲، صص ۸۱‑۹۶.
    25. مطوری، علی؛ مسعودی صدر، هدیه (۱۳۹۵)، «بافت موقعیت و نقش آن در ترجمه قرآن»، مطالعات قرآنی، شماره ۲۶، صص ۹‑۲۸.
    26. ون دایک، تئون (۱۴۰۰)، گفتمان و بافت: یک رویکرد اجتماعی‑شناختی، ترجمۀ طاهر اصغرپور و عادل نورزاده، تهران: نگاه معاصر.

    یونسی، حمیدرضا؛ دیالمه، نیکو (۱۳۹۶)، «انذار از روش تا اصل تربیتی»، پژوهشنامۀ قرآن و حدیث، شماره ۲۱، صص ۱۰۷‑۱۲۰.