استادیار گروه معارف اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اهل البیت(ع)، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران، h.nazarpour@ltr.ui.ac.ir،
10.22081/jrla.2026.73640.1419
چکیده
یکی از مسائل مربوط به انذارهای قرآنی، این است که چرا در قرآن اغلبِ انذارها با آتش و گرماست. ابن برّجان، عارف و مفسر اندلسیِ قرن ششم هجری به این مسئله پرداخته است. هدف این مقاله تحلیل دیدگاه ابن برّجان دربارۀ چراییِ غلبۀ انذار با آتش در قرآن به روش توصیفی-تحلیلی است. یافته ها نشان داد که ابن برّجان با رویکرد زبان شناختی و کاربرد شناختی به تبیین این مسئله پرداخته و به بافت فیزیکی، بافت ذهنی و بافت اجتماعی توجه کرده است. از نظر ابن برّجان، علت غلبۀ انذارهای قرآنی با آتش، این است که قرآن در منطقۀ گرمسیر نازل شده است و اقتضای این بافت فیزیکی، انذار با گرماست. اینگونه انذارها بر بافت ذهنیِ مخاطب بیشتر تأثیر می گذارد و موجب ترس بیشتر و انگیزۀ بیشتر برای فرار از عذاب می شود. ابن برّجان در تبیین خود، بر بافت اجتماعی و ویژگیهای گوینده نیز تأکید کرده است. او معتقد است انذارهای قرآنی از رحمت الهی نشأت گرفته است و خداوند محتوای انذار را بر اساس علم و حکمت بالغۀ خود و با توجه به شرایط مخاطب بیان کرده است. ابن برّجان با مقایسۀ انذارهای قرآن با انذارهای انجیل، تأکید کرده است که تغییر در شرایط جغرافیاییِ مکان نزول وحی، موجب تغییر در ادبیات انذار می شود. البته نقدهایی دربارۀ استناد او به عبارات انجیل مطرح است. تبیین ابن برّجان، ضرورتاً به معنای تأثیرپذیری قرآن از محیط زمانه نیست؛ هرچند قرآن ناظر بر جامعۀ عصر نزول بوده است، ولی پیام قرآن جهان شمول است.
)