1
کارشناسی ارشد زبان و ادبیات عربی، دانشگاه بوعلی سینا
2
استاد زبان و ادبیات عربی،دانشگاه بوعلی سینا
10.22081/jrla.2026.73694.1420
چکیده
واژهها حکم پنجرههایی را دارند که به عرصۀ گستردۀ معنا گشوده میشوند؛ هر کلمه تصویری میآفریند و هر تصویر، مسیری نو بهسوی تجربهای تازه میگشاید. قرآن کریم با بهرهگیری از زبان خود، نه تنها در صدد بیان مفاهیم صرف برمیآید، بلکه مخاطب را در مسیر هدایت یا ضلالت، از طریق تجربهای زیسته و عینی فرا میخواند. این مقاله با تکیه بر نظریۀ «طرحوارههای تصویری» جانسون به تحلیل کارکرد واژۀ «سبیل» در آیات قرآن پرداخته و میکوشد تا بازنمودهای معنایی و شناختی این واژه را در ساختار گفتمان قرآنی تبیین کند. تحلیل آیات منتخب نشان میدهد که «سبیل» بهطور نظاممند با سه طرحوارۀ بنیادینِ حرکتی، قدرتی و حجمی پیوند خورده است. در طرحوارۀ حرکتی، این واژه بیانگر حرکت پویای انسان بهسوی مقصدی متعالی و هدایتبخش یا مسیری تباهکننده و گمراهکننده است. در طرحوارۀ قدرتی، «سبیل» عرصۀ رویارویی نیروهای هدایت و گمراهی به تصویر کشیده میشود و تقابل میان این دو جریان، در ساختار معنایی آن بازتاب مییابد. در طرحوارۀ حجمی نیز «سبیل» بهمثابۀ فضایی گشوده تصویر می شود. این مطالعه در مجموع افقهای تازهای برای فهم ابعاد زیباییشناختی و کارکردهای شناختیِ واژگان قرآنی میگشاید و بر ظرفیتهای نظریۀ طرحوارههای تصویری در تحلیل متون دینی تأکید میورزد.
ابنفارس، ابوالحسین احمد (۱۹۷۹). مقاییس اللغة، تحقیق عبدالسلام محمد هارون، بیروت: دارالفکر.
تایلر، جان رابرت (۱۳۸۳). بسط مقولۀ مجاز و استعاره، ترجمۀ مریم صابری نوریفام، تهران: دایرۀ قهوهای، چاپ اوّل.
حبیبپور گودرزی، رقیه؛ شاهمرادی فریدونی، محمد مهدی و شریفی، محمد (۱۴۰۳). «طرحوارههای تصویری و کارکرد آنها از دیدگاه زبانشناسی شناختی در سورۀ حشر»، نشریۀ ذهن، شمارۀ ۱۰۰، صص ۱۷۱-۲۱۱.
راسخمهند، محمد (۱۳۹۳). درآمدی بر زبانشناسی شناختی، تهران: سمت.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (۱۳۷۴). ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ قرآن، ترجمۀ غلامرضا خسروی، تهران: مرتضوی، چاپ دوم.
روشن، بلقیس؛ یوسفیراد، فاطمه و شعبانیان، فاطمه (۱۳۹۲). «مبنای طرحوارۀ استعارههای موجود در ضربالمثلهای شرق گیلان»، مجلۀ زبانشناخت (پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی)، شمارۀ ۲، صص ۷۵-۹۴.
صفوی، کوروش (۱۳۷۹). درآمدی بر معناشناسی، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
طباطبایی، سید محمدحسین (۱۳۶۴). تفسیر المیزان، ترجمۀ ناصر مکارم شیرازی، تهران: نشر بنیاد علمی و فکری علامه طباطبایی.
فتوحی، محمود (۱۳۹۰). سبکشناسی: نظریهها، رویکردها و روشها، تهران: انتشارات سخن.
فیومی، احمد بن محمد (۱۴۱۴ ق). المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر، جلد اوّل، قم: انتشارات هجرت.
قائمینیا، علیرضا (۱۳۹۰). معناشناسی شناختی قرآن، تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.
قرائتی، محسن (۱۳۸۳). تفسیر نور، تهران: مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، چاپ یازدهم.
قرشی، سید علیاکبر (۱۳۷۷). تفسیر احسن الحدیث، تهران: بنیاد بعثت.
لیکاف، جورج و جانسون، مارک (۱۹۸۰). الاستعارات التی نحیاً بها، ترجمۀ عبدالحمید، چاپ دوم، اسکندریه: دار التو بقا.
مصطفوی، حسن (۱۳۷۰). تفسیر روشن، جلد ۸، تهران: مؤسسۀ سروش.
مصطفوی، حسن (۱۳۸۰). تفسیر روشن، تهران: مرکز نشر کتاب.
مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۷۴). تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الإسلامیّه.
Evans, Vyvyan & Green, Melanie (2006). Cognitive Linguistics: An Introduction, Edinburgh: Edinburgh University Press.
Johnson, Mark (1987). The Body in the Mind: The Bodily Basis of Meaning, Reason and Imagination, Chicago: University of Chicago Press.
Johnson, Mark (2006). “The Philosophical Significance of Image Schemas: From Perception to Meaning”, in B. Hampe (ed.), Image Schemas in Cognitive Linguistics, pp. 15-33.
Lakoff, George (1987). Women, Fire, and Dangerous Things: What Categories Reveal about the Mind, Chicago: The University of Chicago Press.
Saeed, J. L. (2013). Semantics, Oxford: Blackwell.
)