1
دانشجوی کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث،الهیات،دانشگاه شیراز،شیراز،ایران
2
دانشیار علوم قرآن و حدیث،الهیات،دانشگاه شیراز،شیراز،ایران
10.22081/jrla.2026.74365.1422
چکیده
بلاغت و اعجاز بیانی قرآن کریم در انتقال ژرفترین مفاهیم الهی، همواره در مرکز توجه پژوهشگران قرار داشته و کاوش در لایههای پنهان آن، بهمثابه ضرورتی انکارناپذیر در مطالعات قرآنی مطرح است. در این میان، صنایع بدیعی همچون تدبیج (تلوین) که از رنگهای عینی و بصری برای القای معانی فراتر از ظواهر مادی بهره میبرند، نقشی کلیدی در غنابخشی به ساختار کلامی قرآن ایفا میکنند. مسئلهٔ محوری این پژوهش، فهم دقیق سازوکارهای معناساز این صنعت در آیات قرآن و نیز تبیین کارکردهای گوناگون آن بهگونهای است که ابعاد تأویلی و تأثیرگذاری آن آشکار گردد. مقالهٔ حاضر با هدف تحلیل ساختارها و دلالتهای معنایی تدبیج در آیات منتخب قرآن کریم و با تأکید ویژه بر نقش «رنگهای عینی» در انتقال مفاهیم هستیشناختی، اخلاقی و غایی سامان یافته است. روش تحقیق در این مطالعه توصیفی تحلیلی است که با تکیه بر تحلیل متون اصلی (قرآن کریم) و نیز مراجعه به تفاسیر و منابع معتبر بلاغی صورت پذیرفته است. مهمترین یافتهٔ تحقیق حاکی از آن است که تدبیج، فراتر از یک آرایهٔ صرفاً لفظی، ابزاری نیرومند برای برقراری پیوند میان امور محسوس و معقول به شمار میرود؛ بهگونهای که با رمزگذاری مفاهیم پیچیده در قالب تصاویر بصری، تجربۀ خواننده از متن را به سطحی عمیقتر ارتقا میبخشد و بر اعجاز بیانی قرآن کریم میافزاید. شایان ذکر است که این شیوهٔ بیانی در ادبیات فاخر فارسی نیز بازتاب داشته و گویای ظرفیت بیبدیل رنگها در ساماندهی لایههای بلاغی است.
ابن منظور، محمد بن مکرم (۱۴۱۴ق). لسان العرب (چاپ سوم). بیروت: دار صادر.
ایزر، ولفگانگ (۱۳۸۴). عمل خواندن: نظریهای از واکنش زیباییشناختی (ترجمهٔ حسین پاینده، چاپ اول). تهران: نشر نی.
بلخی، مولوی جلالالدین محمد (۱۹۸۷). مثنوی معنوی (تصحیح رینولد ا. نیکلسون، چاپ اول). لیدن: انتشارات بریل.
جرجانی، عبدالقاهر (۱۳۷۹). دلائل الإعجاز (ترجمه و تحقیق سید محمد رادمنش، چاپ سوم). مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی.
________، (۱۹۹۱). أسرار البلاغة (تحقیق محمد فضائلی، چاپ پنجم). بیروت: دار الفکر.
جوهری، اسماعیل بن حماد (۱۴۰۷ق). الصحاح تاج اللغة و صحاح العربیة (تحقیق احمد عبدالغفور عطّار، چاپ چهارم). بیروت: دار العلم للملایین.
حافظ، شمسالدین محمد (۱۳۷۸). دیوان حافظ (به اهتمام محمد قزوینی و قاسم غنی، چاپ ششم). تهران: انتشارات اساطیر.
الرافعی، مصطفی صادق (۲۰۰۵). إعجاز القرآن و البلاغة النبویة (چاپ دهم). بیروت: دار الکتب العلمیة.
ریکور، پل (۱۳۸۷). تفسیر: نظریهای در باب تأویل (ترجمهٔ بابک احمدی، چاپ پنجم). تهران: نشر مرکز.
الزمخشری، محمود بن عمر (۱۹۸۷).الکشّاف عن حقائق غوامض التنزیل (چاپ سوم). بیروت: دار الکتاب العربی.
السباعی، محمد (۲۰۰۳). بلاغة القرآن الکریم و جمالیاته (چاپ دوم). قاهره: دار الفکر العربی.
سجادی، سید جعفر (۱۳۷۲). فرهنگ اصطلاحات و تعبیرات عرفانی (چاپ اول). تهران: انتشارات طهوری.
سکاکی، یوسف بن ابی بکر (۱۹۸۷). مفتاح العلوم (تحقیق و تصحیح نعیم زرزور، چاپ دوم). بیروت: دار الکتب العلمیة.
شوالیه، ژان؛ و گربرانت، آلن (۱۳۸۸). فرهنگ نمادها (ترجمهٔ سودابه فضایلی، چاپ پنجم). تهران: انتشارات جیحون.
طباطبایی، سید محمدحسین (۱۳۷۴). المیزان فی تفسیر القرآن (ترجمهٔ سید محمدباقر موسوی همدانی، چاپ پنجم). قم: دفتر انتشارات اسلامی حوزهٔ علمیهٔ قم.
غزالی، ابوحامد محمد (۲۰۰۴). إحیاء علوم الدین (تحقیق محمد خلیل عید، چاپ چهارم). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
فخر رازی، محمد بن عمر (۱۹۸۶). التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب) (چاپ سوم). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
فندالی، محمود احمد (۲۰۰۴). علم البدیع: دراسة فنیة و تطبیقیة (چاپ اول). عمان: دار المناهج للنشر و التوزیع.
فؤاد عبدالباقی، محمد (۱۳۷۴). المعجم المفهرس لألفاظ القرآن الکریم (چاپ نهم). تهران: انتشارات اساطیر.
قطب، سید (۲۰۰۵). التصویر الفنی فی القرآن (چاپ یازدهم). قاهره: دار الشروق.
کلاوسبرگر، مارتین؛ شردر، یورگ؛ و اشمیت، ولفگانگ (۱۳۸۹). سیمای انسان در هنرهای اسلامی (ترجمهٔ محمد رضاییجمال و عباس قیاسوند، چاپ اول). تهران: انتشارات سمت.
Fauconnier, Gilles & Turner, Mark (2002). The Way We Think: Conceptual Blending and the Mind's Hidden Complexities. New York: Basic Books.
Lakoff, George & Johnson, Mark (1980). Metaphors We Live By. Chicago: University of Chicago Press.
انصاف, هادی و قاسم نژاد, زهرا . (1404). بررسی تَدْبِیج (تَلْوِین) در قرآن کریم و دلالتهای معنایی و بلاغی آن. مطالعات ادبی متون اسلامی, 10(28), 133-159. doi: 10.22081/jrla.2026.74365.1422
MLA
انصاف, هادی , و قاسم نژاد, زهرا . "بررسی تَدْبِیج (تَلْوِین) در قرآن کریم و دلالتهای معنایی و بلاغی آن", مطالعات ادبی متون اسلامی, 10, 28, 1404, 133-159. doi: 10.22081/jrla.2026.74365.1422
HARVARD
انصاف, هادی, قاسم نژاد, زهرا. (1404). 'بررسی تَدْبِیج (تَلْوِین) در قرآن کریم و دلالتهای معنایی و بلاغی آن', مطالعات ادبی متون اسلامی, 10(28), pp. 133-159. doi: 10.22081/jrla.2026.74365.1422
CHICAGO
هادی انصاف و زهرا قاسم نژاد, "بررسی تَدْبِیج (تَلْوِین) در قرآن کریم و دلالتهای معنایی و بلاغی آن," مطالعات ادبی متون اسلامی, 10 28 (1404): 133-159, doi: 10.22081/jrla.2026.74365.1422
VANCOUVER
انصاف, هادی, قاسم نژاد, زهرا. بررسی تَدْبِیج (تَلْوِین) در قرآن کریم و دلالتهای معنایی و بلاغی آن. مطالعات ادبی متون اسلامی, 1404; 10(28): 133-159. doi: 10.22081/jrla.2026.74365.1422
)